Koniler Nedir, Ne Zaman Ortaya Çıktılar, Nelerden Yapılırlar, Nasıl ve Neden Kullanılırlar – Aşağıda Konuşacağız.

Bugün bildiğimiz haliyle koniler, Alman kimyager ve seramikçi Hermann Seger tarafından geliştirilmiş, daha sonra Amerika’da Edward Orton tarafından üretilmeye başlanmıştır. Bu yüzden onlara genellikle Seger konileri veya Orton konileri denir. Ancak Orton, ilk ismin (Seger konileri) kullanılmasında ısrar etmiştir.

Pirotermal koniler, kil ve sır ile aynı malzemelerden yapılmış küçük, uzun piramitlerdir. Her numara, belirli bir ısı miktarı alındığında eriyerek eğilip tabanına dokunacak şekilde titizlikle ayarlanmış bir bileşime karşılık gelir.

Konilerin Çalışma Prensibini Anlamanın En Önemli Noktası

Konilerin nasıl çalıştığını anlamak için, ısı miktarının ne olduğunu ve neden konilerin belirli bir sıcaklığı göstermediğini kavramak önemlidir. Bunu anlamak için biraz seramik konusundan uzaklaşıp mutfakla ilgili bir örnek verelim.

Makarna haşlamak için kaynar su kullanırız, yani 100 dereceye ısıtılmış su. Makarna istediğimiz kıvama gelmesi için belirli bir süre boyunca bu sıcaklıkta kalmalıdır. Bu süre, makarnanın boyutuna ve suyun ne kadar kaynadığına bağlıdır. Eğer makarnayı kaynamaya başladıktan bir dakika sonra çıkarırsak çiğ kalır. Eğer çok fazla pişirirsek lapa olur. Tüm bu “makarna durumlarını” aynı sıcaklık olan 100°C’de elde ederiz.

Seramikle de aynı şey olur. Önemli olan sadece bir kütleyi 1200°C’ye ısıtmak değil, aynı zamanda ısınma hızının ne olduğu ve bu sıcaklığı ne kadar süreyle koruyacağımızdır.

Eğer ısınma çok hızlı olursa, hedef sıcaklığa ulaşılmış olsa bile tam pişme sağlanamaz (eksik pişirme olur). Eğer ısınma hızı yavaş olursa ve/veya sıcaklık çok uzun süre korunursa, malzeme fazla ısı alır, şekli bozulur ve kabarcıklar oluşabilir.

Bu yüzden sadece fırının ulaştığı maksimum sıcaklığa odaklanmak yeterli değildir. İki diğer değişkeni de hesaba katmamız gerekir: ısıtma hızı ve bekleme süresi.

Dikkat edilmesi gereken nokta: Burada ve devamında, son 100°C’lik ısıtma hızından bahsediyoruz. Daha düşük sıcaklıklardaki ısıtma süreci, pişirme teknolojisini farklı şekillerde etkileyebilir, ancak koni hakkında bilgi veren toplam ısı miktarını değiştirmez.

Koniler ve Termokupl Farkı

Bir termokupl (ısı sensörü), yalnızca sıcaklık hakkında bilgi verir. Üstelik, sadece fırın içinde termokuplun bulunduğu noktadaki havanın sıcaklığını ölçer. Ancak koniler, pişirmenin fırının farklı yerlerinde nasıl geçtiğini ve toplamda ne kadar ısı alındığını gösterir.

Her koninin bir numarası vardır ve bu numara belirli bir tablodaki bilgilere karşılık gelir. Koniler hakkında daha fazla bilgi edinmek için önce koni türlerini inceleyelim.

Konilerin Çeşitleri

Görünüşlerine göre koniler üç türe ayrılır:

• Kendi Kendini Destekleyen Koniler (Self Supporting Cones)

• Büyük Koniler (Large Cones)

• Küçük Koniler (Small Cones)

Küçük koniler genellikle özel fırınlarda kullanılır, bu yüzden onlardan bahsetmeyeceğiz.

Büyük ve kendi kendini destekleyen koniler ise hem odun fırınlarında hem de yaygın olarak kullanılan elektrikli fırınlarda kullanılabilir. Aralarındaki fark, büyük konilerin belirli bir açıyla sabitlenmesi gerekirken, kendi kendini destekleyen konilerin zaten sabitleme için özel bir tabanı olmasıdır.

Dikkat edilmesi gereken bir diğer nokta: Kendi kendini destekleyen konilerde “taban” olarak, koninin doğrudan fırın rafına temas ettiği kısım değil, destek tabanının koninin ana gövdesine geçtiği nokta kabul edilir.

Her bir koni türü, normal koniler (Regular) ve demirsiz koniler (Iron Free) olarak ikiye ayrılır. Demirsiz koniler, redüksiyon pişirimleri için özel olarak üretilmiştir. Çünkü oksijensiz ortamda demir, saf metale indirgenir ve akı (flux) gibi davranarak koninin ölçüm sonuçlarını bozabilir. Elektrikli oksidasyon pişiriminde bu önemli değildir, bu yüzden bileşimde demir bulunabilir.

Konilerin pişirim sonrası nasıl “okunacağını” anlamak için:

Belirli bir numaraya sahip bir koninin pişirim sıcaklığına ulaşıldığı, koninin ucu taban yüzeyine dokunduğunda kabul edilir.

• Büyük koniler için bu yüzey, koniyi destekleyen tabla (leşad) olarak kabul edilir.

• Kendi kendini destekleyen koniler için taban, koninin destek kısmının gövdeye geçtiği düzlem olarak kabul edilir. Konilerin numaralandırma özelliklerine dikkat edin: Bazı koniler “0” ile numaralandırılmıştır (örneğin, “06 koni”), bazıları ise sadece sayı ile belirtilmiştir (“6 koni”). Bunlar aynı şey değildir.

Numaralar, en düşük sıcaklıktan en yükseğe doğru 022’den 14’e kadar sıralanır.

Eğer konileri doğrudan pişirim kontrolü için kullanmıyorsanız (aşağıya bakınız), genellikle ardışık üç numara seçilir:

• Orta numara → hedef koni (target cone).

• Bir numara küçük olan → kılavuz koni (guide cone).

• Bir numara büyük olan → koruyucu koni (guard cone).

Yan koniler, hedef koninin davranışını daha iyi yorumlamak için gereklidir. Hedef koni tam olarak olması gerektiği gibi erirse sorun yoktur.

Ancak eğer fazla erirse veya yeterince eğilmezse, yan koniler sayesinde pişirimin nasıl geçtiğini anlayabilirsiniz.

Konilerin sıcaklık karşılıkları değişken olabilir.

Tabloda her koni türü için üç farklı ısıtma hızı belirtilmiştir:

• 15°C/saat

• 60°C/saat

• 150°C/saat

Aynı koni, farklı ısıtma hızlarında farklı sıcaklıklara denk gelir:

Örneğin, 6 numaralı koni için:

• 15°C/saat hızında → 1185°C

• 60°C/saat hızında → 1222°C

• 150°C/saat hızında → 1243°C

Önemli: Bu değerler kesin sıcaklık ölçümleri değildir.

Koninin nasıl eğileceği, sadece fırın sıcaklığına değil, fırının yapısına, yükleme yoğunluğuna ve soğuma hızına da bağlıdır.

Hangi koni numarasını seçmelisiniz?

Burada tablo size yardımcı olacaktır.

Seçiminizi yaparken:

1. Malzeme üreticisinin önerdiği pişirim sıcaklığına bakın.

2. Son 100°C’deki ısıtma hızınızı belirleyin.

3. Pişirimin tepe noktasındaki bekleme süresini (soak) hesaba katın.

• 1 saatlik bekleme süresi → yaklaşık 1 koni artırır.

• Küçük fırınlarda uzun bekleme süresi nadir kullanılır, ancak 15-30 dakikalık beklemeler bile etki eder.

ÖRNEK:

Bir mağaza için “yüksek” malzeme testleri genellikle şu ayarlarla pişirilir:

• 1200°C sıcaklık

• Son segmentte 60°C/saat hız

• 20 dakika bekleme süresi

Bu tabloya göre 5,5 koniye denk gelir.

Ancak, bekleme süresi ve diğer faktörleri hesaba kattığımızda sonuç biraz daha yüksek olabilir.

Bu yüzden bu pişirim için 5,5-6-7 veya 5-6-7 konileri kullanmayı tercih ederdim.

Koniler sadece sıcaklık ölçmek için mi kullanılır?

Hayır! Koniler, pişirim sürecini kontrol etmek için bir araçtır.

Ne için kullanabiliriz?

1. Fırın camı varsa → pişirim sırasında konileri gözlemlemek için.

2. Isının fırın içinde eşit dağılıp dağılmadığını görmek için.

3. Farklı pişirimleri kıyaslamak için.

4. Bir başka seramikçiye pişirim bilgisi aktarmak için (detaylı program paylaşmadan).